...
Về Lễ nghi học sĩ triều L Th i t ng, sử gia Ng Sĩ Li n c Lời b n: "Nữ sắc l m hại người ta qu lắm. Thị Lộ chỉ l một người đ n b th i, Th i t ng y u n m th n phải chết, Nguyễn Tr i lấy n m cả họ bị diệt, kh ng đề ph ng m được ư?" iều n y, như người ta thường n i, l quan niệm bất c ng, khinh rẻ phụ nữ của một sử gia qu n chủ. Nhưng v lẽ g , ngay cả trong chuyện Rắn b o o n t c giả d n gian cũng phũ ph ng dồn hết mọi tội lỗi l n đầu người đ n b ?
Về Nguyễn Tr i, vua Tự ức nh Nguyễn c Lời ph " ời L Th i t ng, vua th bu ng tuồng, bầy t i th chuy n quyền. Tr i nếu l người hiền th n n sớm liệu r t lui, ẩn n u tung t ch để cho danh tiếng được to n vẹn. Thế m lại đi đ n trước ngự gi , thả lỏng cho vợ l m việc hoang d m, v li m sỉ. Vậy th tai vạ tru di cũng l tự Tr i chuốc lấy. Như thế sao được gọi l người hiền?" Với nhiều thế hệ tr thức Việt, lời b n tr n được coi như khu n v ng thước ngọc. Nhưng rồi thời gian cho thấy khu n v ng thước ngọc cũng biến dạng
Nguyễn Tr i c l người hiền chăng? Biết tất cả những bậc hiền của qu khứ, biết những Khuất Nguy n, Trương Lương, Ngũ Tử Tư, Văn Chủng, Phạm L i... Biết Chu Văn An v cũng biết Trần Nguy n H n, Phạm Văn Xảo nhưng Nguyễn Tr i tự biết m nh hơn bởi ng l người hiền dấn th n. n Trại Vải l bi kịch tất yếu mang t nh to n nh n loại khi chế độ chuy n quyền thống trị. Nguyễn Tr i v Nguyễn Thị Lộ l vi n đ l t đường cho d n tộc vươn tới tự do
Văn bản lịch sử kh ng phải l văn bản chết m l tấm gương từ đ con người phải soi v o để nhận ra ch n dung của bản th n m nh, của thời đại m nh. Nh văn, trong nghĩa nguy n sơ của từ n y, ch nh l lương tri của d n tộc của thời đại, c nhiệm vụ giải m tấm gương c m lặng của lịch sử để đưa nh s ng dọi chiếu con đường đi tới cho d n tộc. ấy l sứ mạng thi ng li ng cao cả nhiều người mơ ước. Nhưng giải m ch n x c cuốn s ch cổ l điều cực kh m kh ng phải ai cũng th nh c ng.
Tiểu thuyết Nguyễn Thị Lộ l một trong những c ch giải m lịch sử. nh gi n thế n o l quyền của thời gian.